26
آبان

آشنایی با قراردادهای طرح و ساخت EPC و ریسکهای به کار گیری آن

سوالات در مورد ساختار پروژه های epc از ماهیت این ساختار یعنی توام بودن طرح و ساخت ناشی می شود، لذا در بیشتر پرسش های زیر عبارت “با توجه به توام بودن طرح و ساخت” حذف شده است. این نوشته به طور خلاصه به سوالاتی در این حوزه می پردازد.

  1. تعریف epc چیست؟
  2. تفاوت epc و db در چیست؟
  3. epcm چیست؟
  4. نظر به اینکه از ابتدا اطلاعات دقیق پروژه در دست نیست، برآورد قیمت چگونه انجام می‏گیرد.
  5. نقاط ضعف و قوت این ساختار چیست.
  6. چگونه از تنوع قیمت و کیفیت ناشی از تنوع طرح جلوگیری می شود.
  7. چگونه از فساد های ناشی از یکی بودن طراح و مجری جلوگیری می شود.
  8. چه عوامل و ریسکهایی در این ساختار منافع کارفرما یا پروژه را تهدید می کند.
  9. این ساختار در چه پروژه هایی بهتر پاسخ می دهد و در چه پروژه هایی ریسک به کار گیری آن بالاتر است؟
  10. نتیجه گیری و جمع بندی

و اما پاسخها

۱- تعریف epc چیست؟

شیوه ای از قرارداد عمرانی که در آن تمام فعالیت‌های لازم برای اجرای پروژه از مرحله طراحی و مهندسی تا تدارکات کالا و ساخت نهایی بر عهده یک پیمانکار گذاشته می‌شود. EPC مخفف Engineering, Procurement, Construction یا مهندسی، تدارکات، ساخت می باشد. این روش به turn key یا کلید در دست نیز شناخته شده است.

 ۲- تفاوت epc و db در چیست؟

شیوه قراردادهای دو عاملی به دو گونه طرح و ساخت صنعتی و غیر صنعتی تقسیم می شود. EPC طرح و ساخت صنعتی است که در آن تدارک تجهیزات بخش ویژه و مهمی در پروژه است. در کنار آن، طرح و ساخت غیر صنعتی یا DB است که مخفف  Design & Build می باشد. در کشور ما، بخشنامه های کاملی برای سیستم صنعتی و غیر صنعتی در نظام فنی و اجرایی تعریف شده است. برای نمونه می توان گفت پروژه های شرکت نفت که عمده کار به صورت صنعتی بوده و تدارکات و تجهیزات تخصصی در آن حرف اول را می زند، از نوع epc و پروژه های ساختمانی یا طرح های عمرانی معمول، از نوع طرح و ساخت غیر صنعتی می باشد. آنچه در حوزه ساختمان به عنوان epc شناخته شده است در حقیقت همان db می باشد.

طرح و ساخت صنعتی و غیر صنعتی در کشور ما بخشنامه هایی جداگانه و تفاوتهایی به شرح زیر دارند.

 

قراردادهای طرح و ساخت غیر صنعتی db قراردادهای طرح و ساخت صنعتی epc
کارفرما کنترل بیشتری بر پروژه دارد کارفرما کنترل کمتری بر پروژه دارد
مسئولیت صحت کلیه مدارک با پیمانکار مسئولیت صحت مدارک اولیه با کارفرما
مشاور و کارفرما در هر زمان می توانند کار را کنترل نمایند کنترل صرفا در مقاطع خاص مانند دو هفته قبل از آزمایشات و یا قبل از پوشیده شدن کار و با اعلام پیمانکار قابل انجام است
تمرکز بر عملیات عمرانی تمرکز بر تجهیزات و تاسیسات
تغییرات باید به تایید کارفرما یا مشاور او برسد پیمانکار مجاز به انجام تغییرات می باشد.

 

۳- epcm چیست؟

EPCM مخفف Engineering, Procurement, Construction, Management و به معنی مدیریت کل پروسه طرح و ساخت صنعتی است. شرکتی که وظیفه مدیریت را بر عهده گرفته است، پیمانکاران جزء طرح و ساخت را انتخاب می کند و کارفرما با آنها قرارداد می بندد و مدیریت پیمانکاران جزء با مدیر طرح می باشد. این شیوه برای پروژه های صنعتی بزرگ به کار گرفته می شود.

۴- نظر به اینکه از ابتدا اطلاعات دقیق پروژه در دست نیست، برآورد قیمت چگونه انجام می‏گیرد.

استفاده از شیوه طرح و ساخت یا دو عاملی به معنی شروع از صفر نبوده و در این شیوه نیز ابتدا مشاور پروژه اطلاعات مورد نیاز اولیه را زیر نظر و برای کارفرما تهیه می نماید. در طرح و ساخت غیر صنعتی این موضوع به فاز یک و مشخصات فنی خلاصه خواهد شد و اطلاعات تا حدی تهیه می شود که بتوان برآوردی از پروژه به دست آورد. بدیهی است به دلیل عدم وجود نقشه های اجرایی در این مرحله این برآورد بر اساس تجربه مشاور بدست می آید و شرکت کنندگان در مناقصه نیز بر اساس تجربه خود پروژه را برآورد خواهند نمود. در این برآورد ریسکهای ناشی از ناشناخته بودن بخشهایی از اطلاعات در نظر گرفته شده و جهت جلوگیری از مشکلات در آینده، برآورد نسبت به معمول، دست بالا می باشد.

۵- نقاط ضعف و قوت این ساختار چیست.

نقاط قوت شیوه طرح و ساخت موارد زیر می باشد.

  • کارفرما تنها با یک واحد به نام پیمانکار سر و کار دارد
  • عدم درگیری زیاد کارفرما در مسائل و مشکلات کاری
  • صرفه جویی در زمان و بالا رفتن سرعت
  • کاهش ادعا یا کلیم (claim)
  • مسئولیت هر عیب و نقصی که در محدوده تعریف شده کار رخ دهد به عهده پیمانکار است.
  • خریدهایی که مراحل و سفارش آن زمانبر می باشد می تواند قبل از شروع ساخت انجام شود.

معایب سیستم طرح و ساخت به شرح زیر است.

  • اختیارات و کنترل کارفرما در این سیستم بسیار محدود است.
  • کاهش ریسکهای پروژه در این سیستم به پیمانکار توانمند تری نیاز دارد.
  • با توجه به هدف گذاری زمان کمتر در این ساختار، تامین مالی از اهمیت بالایی برخوردار است.
  • پیمانکار تمایل به استفاده از تجهیزات و شیوه ها و نیروهای با هزینه کمتر دارد که ممکن است باعث افت کیفی پروژه شود.
  • تهیه نقشه های اجرایی زیر پوشش مجری و تحت تاثیر وی می باشد.

۶- چگونه از تنوع قیمت و کیفیت ناشی از تنوع طرح جلوگیری می شود.

یکی از سوالات تامل بر انگیز در خصوص شیوه طرح و ساخت این است که طرح یک ساختمان به جز کیفیت عملکردی، کیفیتهایی زیبایی شناسانه و اجتماعی نیز با خود به همراه دارد و این موضوع را چگونه می توان در شیوه طرح و ساخت کنترل نمود؟ به عبارتی چگونه یک طرح یادمانی را به عنوان طرح و ساخت می توان واگذار نمود در حالی که تنوع طرح و ایده در این زمینه آنقدر بالاست که به راستی در ابتدای امر نمی توان برآوردی نزدیک به واقعیت برای آن تخمین زد و یا محدودیتهایی را برای آن به گونه ای وضع کرد که شرکت کنندگان در مناقصه طرح و ساخت بتوانند تصویر درستی از موضوع داشته باشند و در نهایت امر هم خروجی نهایی با خواسته کارفرما منطبق باشد.

پاسخ شامل دو بخش است. نخست همانگونه که در پاسخ پرسش شماره ۳ گفته شد، مشاور طرح، ابتدا طرح را در حد فاز یک طراحی می نماید و مراحل تصویب را با کارفرما طی می کند، بنابراین تنوع اندیشه ها در ابتدای امر وجود نخواهد داشت.

دوم اینکه مجموعه ساختمانها گستره زیادی مابین عملکرد صرف مانند یک پست برق یا ساختمان اداری یک سایت صنعتی تا تعریف زیبایی شناسی صرف مانند یک یادمان را در بر می گیرند. هر چه از صنعتی سازی و ساختار مندی دور و به جنبه های زیبایی شناسانه نزدیکتر می‏‏شویم، کاربرد موفق این شیوه کمتر می شود.

بنابراین کارفرما با توجه به نیاز خود و شرایط طرح است که این شیوه یا شیوه دیگری را به کار می گیرد. و در پروژه هایی که شیوه طرح و ساخت ممکن است به هر دلیلی به کیفیت نهایی طرح لطمه وارد کند، از ان پرهیز می نماید.

۷-چگونه از فساد های ناشی از یکی بودن طراح و مجری جلوگیری می شود.

هنگامی که طراح و مجری یک پروژه یکی می شود، حتی در حد تهیه نقشه های اجرایی، اولین معضل محتمل، این خواهد بود که طرح به صورت پنهانی و حتی غیر عمدی به سمتی برود که در درجه نخست منافع مجری تامین شود تا منافع کارفرما یا پروژه، برای نمونه وقتی طراح و مجری یک سوله یکی می شود، احتمال اینکه ضخامت ورقهای به کار رفته در طرح به میزان کاملا معقولی بالا رود و یا ضخامت جوش و یا رنگ مورد نیاز بسته به وضعیت و شرایط کارگاه سازنده تعیین شود بسیار بالا می رود و در بسیاری از موارد از نظر فنی هم این موضوعات قابل رهگیری و اثبات نیستند. چرا که برخی از جزییات به کار رفته در طرح های عمرانی، از تجربه و قضاوت مهندسیِ طراح ناشی می شود. زمانی که طراح در زمینه اجرا ذینفع نباشد تلاش او برای تامین نیازهای پروژه و کارفرما متمرکز خواهد شد. اما وقتی در زمینه اجرا ذینفع باشد، تلاش وی بر راهکارهایی متمرکز می شود که یا اجرای آنها راحت تر باشد، یا به صرفه تر و سودآور تر.

حال سوال اینجاست که چگونه از این موضوع باید جلوگیری به عمل آید، پاسخ اینجاست که نقش مشاور کارفرما در این میان پر رنگ می شود به عبارتی مشاور کارفرما در راستای حفظ منافع او تا پایان کار باید با پروژه همراه باشد. این موضوع ضمن راهکار بودن، نقض غرض نیز هست چرا که اگر قرار باشد مشاور از ابتدا تا انتهای کار حضور داشته باشد، سود طرح و ساخت بودن کار از بین می رود. پاسخ این است که تمرکز اصلی طرح و ساخت، سرعت بخشی است، نه قیمت و کیفیت. بنابراین نقش مشاور کارفرما این است که در این رهگذر ضمن دستیابی به هدف اصلی، از زیانهای ناشی از کم شدن کیفیت و یا بالا رفتن قیمت پرهیز شود.

پروژه بلافاصله پس از تایید فاز یک، به مناقصه گذاشته می شود، تهیه و تکمیل نقشه های اجرایی، همراه با شروع اجرا انجام می گیرد و در حین اجرا نیز همراه با پیشرفت کار، تکمیل می شود بنابراین زمان مناسبی ذخیره می شود. این موضوع، باید برای کارفرما جبران کننده دست بالا بودن برآورد اولیه، و نیاز به کار گیری مشاور طراح تا انتهای کار برای کنترل نقشه های اجرایی و اجرا را بنماید. هر شیوه قراردادی پروژه نکات مثبت و منفی و سود و زیانهایی دارد که در ابتدای امر باید مورد توجه قرار  گیرد و موضوعی که درباره آن صحبت شد نیز جزو این موارد به شمار می اید.

۸- چه عوامل و ریسکهایی در این ساختار منافع کارفرما یا پروژه را تهدید می کند.

مدیریت ریسک در پروژه های طرح و ساخت به قدری مهم است که در پروژه های بزرگ ابتدا کمیته ریسک تشکیل می شود و ریسکهای پروژه با نرم افزارهای تخصصی pertmaster مورد بررسی قرار می گیرد. باید توجه داشت که غالب مقالات نوشته شده در این زمینه، در خصوص پروژه های بزرگ صنعتی است. در این پروژه ها یک ساختمان اداری به عنوان هزینه ای بسیار جانبی به شمار می آید چه رسد به اینکه نوع کفسازی یا سقف کاذب آن چه چیزی باشد. لذا در مجموع می توان گفت ریسکهای طرح و ساخت غیر صنعتی به ریسکهای سایر شیوه ها شبیه است با یک تفاوت که از ابتدا قطعیتی در زمینه هزینه و زمان وجود ندارد و با در نظر گرفتن یک ضریب ریسک، این دو را باید تعیین نمود. عمده ریسکهای این شیوه به شرح زیر است.

  • اشتباه کارفرا در برآورد هزینه و زمان
  • اشتباه شرکت کنندکان در مناقصه برای برآورد هزینه و زمان و ارائه مبلغ و زمان نادرست.
  • تاثیر تاخیر در زمان بسته شدن قرارداد و تحویل زمین و ایجاد وقفه بین زمان قیمت دهی و زمان شروع به کار
  • ریسکهای مرحله مهندسی ناشی از دریافت اطلاعات اولیه نادرست از کارفرما
  • ریسک ناشی از خطای طراحی در واحدهای داخلی شرکت طرح و ساخت
  • خطای مشاوران جزء شرکت طرح و ساخت
  • ریسکهای تدارکاتی ناشی از بالا رفتن ناگهانی قیمتها (مشابه با سایر شیوه ها)
  • ریسک ناشی از تاخیر در پرداخت صورت وضعیتها (مشابه با سایر شیوه ها)
  • اشتباه در برنامه ریزی و کنترل پروژه

۹- این ساختار در چه پروژه هایی بهتر پاسخ می دهد و در چه پروژه هایی ریسک به کار گیری آن بالاتر است؟

این ساختار در پروژه های صنعتی و یا نزدیک به حالت صنعتی سازی بهتر پاسخ می دهد و در پروژه هایی که کیفیتهای انسانی و زیبایی شناسی بالاتری دارند یا به خوبی پاسخ نمی دهد و یا با هزینه و زمانی بیشتر از ساختار متعارف به پایان می رسد.

۱۰- نتیجه گیری و جمع بندی

شیوه های مختلف قراردادهای ساخت، مزایا و معایبی دارد که در ابتدای امر باید مورد توجه و مطالعه قرار گیرد. شیوه طرح و ساخت صنعتی EPC  برای پروژه هایی مانند پتروشیمی ها، پالایشگاه ها، کارخانه ها، سدها و مانند آن به کار گرفته می شود و طرح و ساخت غیر صنعتی  DBبرای پروژه‏های بزرگ عمرانی مانند فرودگاه ها کاربرد دارد. تمرکز پژوهش ها معمولا بر طرح و ساخت صنعتی متمرکز بوده لذا طرح و ساخت غیر صنعتی ناشناخته تر مانده و به کارگیری آن در پروژه های کوچک ساختمانی و میزان تاثیر آن بر زمان، هزینه و کیفیت، نیاز مند مطالعه و تامل بیشتری است.

نقطه اصلی تاکید این ساختار، کم شدن تعداد عوامل پروژه، بالا رفتن سرعت کار و آسوده تر شدن کارفرماست و نقطه ضعف آن، نیاز به مشاور جداگانه برای کنترل و تغذیه پیمانکار طرح و ساخت است که تاثیر ادغام طراح و مجری را کم می کند. و اینکه در ابتدای پروژه نبود مدارک تفصیلی، چالش برآورد زمان و هزینه را به همراه دارد و یکی شدن طراح و مجری هم نگرانی از بابت زاویه یافتن مسیر پروژه به سمت منافع شرکت مجری را بالا می برد.

مجموعه عواملی که در یک پروژه بر پارامترهای زمان، هزینه و کیفیت اثرگذارند، متعدد بوده و نتیجه نگرفتن کارفرما در بسیاری از موارد بیش از اینکه متوجه پیمانکار یا مشاور و یا شیوه قرارداد عمرانی باشد، به عملکرد ضعیف خود وی بر می گردد.

 

منابع

  • ارائه الگویی جهت بررسی و مدیریت ریسک در قراردادهای epc ، رضا شمس مجد، حمد رضا مرتهب، فصلنامه مدیریت پروژه شماره ۵ بهار ۱۳۸۶
  • کتابچه چکیده مقالات کنفرانس، اولین کنفرانس ملی مدیریت پروژه های ساخت، دانشگاه فردوسی مشهد، ۸ و ۹ آبان ۱۳۹۲، مقاله شماره ۱۶۴، بررسی قراردادهای طرح و ساخت بر اساس نظام فنی و اجرایی کشور، منصور قلعه نوی، مرتضی ثابت کوشکی نیان.
  • چالشهای استفاده از روشهای epc در پروژه های صنعت برق، مهوش گلشن، صدیقه امینایی، شهاب خرم آبادی
  • تحلیل و دسته بندی قراردادهای عمرانی، گردآوری، سید رضا بدیعی خیر آبادی، ۱۳۹۲
  • موافقتنامه، شرایط عمومی و شرایط خصوصی پیمانهای مهندسی، تامین کالا و تجهیزات، ساختمان و نصب (EPC) اختصاصی صنعت نفت.